Arroudoù

Tennet eus an dastumad War an treuzoù

Karantez

Boemus an dremm savet davedon. Daoulagad glas divent, glas glas, glas moug, ha treuzwelus war un dro, digor bras, ledan; daoulagad abrikez, evel ma skrive ken droch Pearl Buck — met ne oa ket mui droch tamm ebet; daoulagad skedus hep strad, kemmus o glaz evel adskedoù ur skorngrec’h dindan an heol; muzelloù bras, leun, liv ar mel, fresk ha hoalus, bouedenn sasun roz alaouret; divjod ec’hon kazugel o c’hroc’hen, kinniget d’al lagad o dizoloe gorrek, eus ar fri d’ar blev — sellad hir ouzh o dorloiñ en ur riklañ, flouradenn landreant d’o voulouz livrin; blev kistin oc’h erioniñ flour an dremm c’hoularz tener. Hag ar skeudenn nemeti e oa, livet, luc’hus, splann, en un egor o vont goullo, pep bezañs all o steuziañ. Ha dre ma teue treuzwelus ar bed en-dro dimp, en em gollen er glaster boull-se evel en dour sin, e saouren ar sked-se a-liv gant abrikez azv, dezhañ blaz frouezh darev a zigorer goustad, hag a brof d’un teod blizidik, e kuzh o div grogen, perlez o sun o tourenniñ evel glizhenn ar garantez.

“Pe anv out ?” ‘m boa goulennet.

Dominique a levenez …

 


Ar c’hezeg en douvez

Pierrette Kermoal, Evit John ha Shirley

C’hoarzhin a rae. Hag ar c’hezeg o tont d’ar red warnañ. Ur gazeg, div, teir marteze, pe muioc’h, hag ebeulien. Hag eñ d’o skeudenniñ. Hag e c’hoarzhe o welout galoupadeg al loened postek, lañs, lusk ha nerzh ganto.

Kezeg labour e oant, o peuriñ sioul e douvez ar c’hastell dismantret. Ha setu ma oant deuet a-greiz-holl d’an daoulamm da sellout ranell ouzh an den difiñv-se, hir ha treut, a chome d’o skeudenniñ.

Hag eñ da c’hoarzhin rak an argad.

Aet e oamp da bourmen. Heol a oa, hag avel lemm, en nevez-amzer yen-se. Buan e oamp distro d’ar gêr. Graet hor boa tan en oaled. Kaer eo ar vro, hogen sklas. Tasadoù te berv o tommañ hon daouarn, e komzemp seder : eñvorennoù beaj, skeudennoù eus Afrika. Ha goulennoù a-zivout New York. Ha mat e oa bezañ aze, a-gevret, o rannañ gwrez an tan ha dudi ar gaozeadenn.

Hag un deiz, e-pad ar goañv, e tegouezhas ar valad : “Ne vin ken evit…” Ul lizher berr. Gwirion. Ur from a venne derc’hel kuzh. Eñ e-unan, o kemenn ez ae kuit, a rae d’e vignoned prof e gimiad eeun, hael, brokus. Prof diwezhañ, dibriz.

A-greiz-holl, dirazomp, bezañs ur voger dihevel er mare kent, hag a ranne ar bed.

Neuze, evel ul lonkad hir a vuhez, kounaat a reer : ar valeadenn betek ar c’hastell ; ha riv hor boa bet ; mojenn gozh Tremazan ; ar c’hezeg en douvez. An nozvezhioù laouen. E blijadur da zebriñ krampouezh. Ar c’hoant da anavezout gwelloc’h mignoned deuet eus ribl all an Atlantel ; ar c’hoant da gejañ a-nevez ganto diwezhatoc’h.

Ar marv koulskoude a chomas a-sav war an treuzoù, e-pad ur pennadig.

Ha distro an nevez-amzer. Kas a reas dimp skeudennoù eus ar c’hezeg o redek. Anv a rae eus un diskouezadeg.

Hag ur sadorn beure, ne zihunas ken. Kemeret en doa penn e hent war-du an dianav.

En-dro dezhañ e oa bet e vignoned, e diegezh.

En e gichen edo an hini garetañ.

Derc’hel a ra e zorn, marteze.

Eñ a riskl flour, didrouz, digomz. Pa vo prest, bremaik, e tilezo an dorn karet ; pa vint prest.

Hag eñ neuze, ken tost endeo ouzh ar voger dihewel, a dostaio gorrek, tostoc’h c’hoazh, tost-tre. Betek steuziañ er voger dreuzwelus.

Ha ganimp bremañ, levenez ar c’hezeg digabestr, ha sklerijenn e vousc’hoarzh.

 


Ezvezañs

“O !” emezi. Torret he jestr gant ar souezh, he dorn o terc’hel c’hoazh ar follenn baper he doa dilec’hiet, e selle sebezet ouzh al levr bihan war ar burev. “Ne c’hell ket bezañ !” a ouzhpennas. Al levr a glaske abaoe div eurvezh !

Edo o paouez furchal, evit an eil gwech zoken, e-mesk ar berniad paperoù stlabezet dirazi ; eilpennet, tuginet he doa pep tra : roud ebet eus al levr, pezh na oa nemet reizh, rak n’en dije bet netra d’ober aze. Evel an holl levrioù a gare, he doa e renket war an astell, a-dreñv dezhi, aes da dapout p’he defe c’hoant.

Ha c’hoant he doa bet – pe gentoc’h ezhomm – da adlenn istor al livour Wang-Fô salvet gant e livadur. Tañvaet he doa he flijadur en a-raok ha daleet ar mare da zigeriñ al levr. Un hanter-dro war he c’hador-vrec’h, astenn he dorn d’e dapout : n’edo ket aze. Ranket he doa sevel : tanav evel ma oa dastumad Marguerite Yourcenar, edo skoachet etre daou levr all tevoc’h, emichañs. Met ne oa ket. War he burev, e-mesk an teulioù ? Nann, evel just : mar bije bet damguzhet dindan un dra all, he dije e verzhet diouzhtu, gant e c’holo lufr glas flamm. Forzh penaos, ne c’halle ket bezañ aze : n’he doa ket e lennet abaoe mizvezhioù. Neuze he doa arsellet an holl estell a-dreñv d’he burev, krec’h-traoñ. Netra. Furchet en holl levraouegoù, a-hed mogerioù ar pezh ; bountet teuliadoù, hejet poultrenn. Sellet adarre ouzh an estell a-dreñv d’he burev, ha dilojet an holl levrioù diwarno, hag o flantet adarre mell-divell goude. Netra, netra, netra. Lakaet he doa freuz ha reuz e pep korn eus an ti, en holl lec’hioù ma ne oa arvar ebet da gavout al levr. Ha setu penaos e oa distro da azezañ ouzh he burev, hegaset naet. Mont a rae gouez gant seurt traoù : sur e oa da vezañ e renket war an astell-se, e welout a rae c’hoazh… Aze e ranke bezañ.

Ha setu ma anade a-greiz holl, dirazi, dindan ur follenn wenn, war he burev ! A dra sur, n’eo ket hi he doa e lakaet ! Huanadiñ a reas.

Ha mousc’hoarzhin, a-benn ar fin.

C’hoazh unan eus an traoù iskis a c’hoarveze abaoe ur pennad. Abaoe an noz-se m’he doa klevet… abaoe noz an taolioù distaget… Nann : abaoe noz ar voneg.

Un hir a istor e oa. Gwelloc’h kregiñ adal an deroù.

 


Roz gwenn

Emzivizoù hir a rene Brestiz kozh a-zivout tres ar straedoù kent, hag ar re nevez. Diziwezh e oa breutadennoù gant va mamm hag he c’hoarezed : straed Siam ne oa ket ken ledan – war ar poent-se e oa an holl a-du – ha ne oa ket reteriet evel se, muioc’h a-gleiz e oa, nann, muioc’h a-zehou, ha neuze straed Keravel a gemerfe lec’h straed Sant-Loeiz, pe ar c’hontrol, hag ar pont nevez a oa anv anezhañ ne ve tamm ebet e lec’h ar Pont Bras… Pezh a oa bras oa an enoe da glevout seurt traoù. Dizeur a-grenn. Ouzhpenn, un deiz he doa va mamm lavaret din ne oa ket tamm ebet kêr gozh Brest evel Kemper pe Landerne : ne oa ket brav. Ha neuze, perak tremen endervezhioù leun o komz eus savadurioù distrujet da vat ha da viken, hag a oa bet divalav war ar marc’had ? Pezh a oa deurus oa an tres nevez : petra a zeufe er-maez eus ar bernioù pri hag an tolpadoù barakennoù ? Tamm ha tamm e weled ar straedoù o toullañ o hent, o skarzhañ an dismantroù a-bep tu, evel pa vije bet un arar ramzel o tresañ irvi e-kreiz dilerc’hioù ar brezel. Leurennoù a zigore, ec’hon ha plaen, kendioù a save e pep lec’h, an danvez a gemere ster. Ledan e oa ar straedoù, kaelet a savadurioù gwenn dezho prenester bras. Analat a raemp. E tresoù nevez ar gêr o tont er gouloù e welemp diougan ur vuhez disheñvel. Edomp o vont da ijinañ ur vuhez nevez. Touell an adeiladerion eo : grit ur grogen, al loen a zeuio enni drezañ e unan. N’eo gwir nemet evit ar morgizhier.

Plijet e oamp gant hon saloñsoù te, gant an neon, ar rizennoù don, ar melezourioù roz, ha kement tra a rae cheuc’hted ar goude-brezel. Un tamm lorc’h oa ennomp ; Brest-ar-gêr-wenn, a veze lavaret. Hag a veze adlavaret gant Brestiz o-unan, un tammig mousc’hoarzh e korn o muzelloù. Evel e troellenn disi krogen ar bigorn, e oa tu da welout, marteze, e rizenn gorvigellek ar c’hantolorioù-stag, gant o stumm tog begek ur striv d’ar gened. Hogen, petra zo deuet da heul ? Netra. N’eus bet netra. Diskantañ a ra liv an houarn, taget eo staen ar melezourioù a-dakadoù bihan. Gouleier ar saloñs te koant n’int ket mui lorc’hek na lu zoken, truezus hepken : kozh bitrakoù o vont da get, brizhsked o vervel. Brest-ar-gêr-wenn a steuz el litenn, ar savadurioù zo aet lous ha louet, ar straedoù zo du, annezet gant an avel nemetken.

 


An toennoù zink

Gortoz. Enoeiñ. Gortoz. En he sav dirak ar prenestr bras, ur gelennerez. Daou prenestr pelloc’h, en e sav, ur c’helenner. Ur voger a-bezh eus ar sal zo graet gant prenester. Echu ar bloavezh-skol. Goullo ar sal. Petra ober ? Sellout a reont ouzh ar straed, emichañs. Ha gallout a reer sellout ouzh ar straed ? Enk eo, ken kleuz hag un douvez, etre moger harpañ

porzh al lise diouzh un tu, ha moger ar c’hendioù en tu all. Ne c’hoarvez netra er straed : n’eo ket kenwerzhel ar c’harter, n’eus nemet tiez annez. Fiñv ebet, nebeud a dremen : re strizh eo ar straed, hag untu. Ur wech ar mare e klever ur c’harr o vont. Klevout. Ne c’haller gwelout netra : ar sell ne dizh ket spurmantiñ al leur teret. Ne weler nemet
an toennoù.

Sellout a rae ar gelennerez ouzh an toennoù. Toennoù zink ar savadurioù boutin en tu all d’ar straed. Hag a straed da straed betek ar vali a-sonn war ar stêr. “Dibaregezh Brest eo an toennoù zink,” a soñjas, ha darbet e voe dezhi ober an evezhiadenn d’ar paotr e-kichen. Ne reas ket : “Gwelloc’h tevel. Klask a rafe magañ ar gaoz : Ha petra a gelennit ? Hag e pe lise ?… Ha pet emstrivour hiziv…? Hag evel se betek ma krogo emvod ar juri. Euver. Ne’m befe ket an dizober anezhañ. Pe neuze gouzañv diaezamant an tav n’eur ket evit leuniañ. Ur wech pe ziv eo troet e sell war du ennon. Hir e kav e amzer. Me’ oar, me ivez. Hogen gwelloc’h da bep hini enoeiñ e-unan dirak e brenestr. Ouzhpenn, n’en deus goulennet netra ouzhin.”

 

Tennet eus Hunvre, d’an Hollsent

Mar bijemp war an traezh…

Mont da chom e Brest… An hunvre, eviti, an eurvad. Er gêriadenn e oa ar vuhez etre krommelloù. Da c’hortoz. “Pa vimp o chom e Brest…” Ur bann heol en he mouezh.

 

Bep bloaz, e deroù an hañv, ez aemp da dremen un nebeut devezhioù e Brest. Devezhioù mougus, e miz Gouere, devezhioù kollet evit an traezh. Da gentañ e oa ar c’harr-boutin heugus. A-boan tostaet outañ, araok sevel ennañ zoken, e vezemp rukunet gant flaer ar gazeoul. Kerkent e teue c’hoant da zislonkañ. Hag un eurvezh-pad e soete, e todorose ar c’hozh karr ahed an 30 kilometr a oa betek Brest, ha chom a rae a sav bep eil kammed da sammañ tud, da c’hortoz ne ouie den petra, e-pad kardeurioù ha kardeurioù. Ne veze ket lazhet ar c’heflusker, morse. Derc’hel a rae ar c’harbed da grenañ, da hiketal, da basaat, da dufañ, betek loc’hañ a-nevez, ken berranal atav. Hag ar butun, e-barzh ; megoioù hollbad distrempet peget a-viskoazh ouzh ar muzelloù. Hag ar mouezhioù
gwin ruz.

 

Goude se, gor ar gêr. Gwask an heol. Poultrenn. Stranañ a rae an devezhioù hep morse dont a-benn da echuiñ. Petra ober ? “Kit da c’hoari un tammig er maez.” Ya. Deomp. Tresañ ul lun gant kleiz war ar riblenn-straed ha c’hoari troadig-kamm. Hogen ken

brevus eo, gant ar wrez … Met setu ma kan an dour er riolenn. C’hoant ganimp … “Arabat, dour lous eo !”

Mat ; dour ar blomenn avat, dirak ar baradi, un tammig izeloc’h, n’eo ket lous. Pouezañ war an nec’h anezhi, lakaat an dour fresk da strinkañ war hon divrec’h, beuziñ hon treid hag hon sandalennoù… “Arabat foranañ dour evel se ! Paouezit !” Deomp betek ar blasennig, eno ez eus gwez. Distan a vo.

Da c’hortoz dibenn an endervezh. “Arabat azezañ er geot avat, rak ar chas…” Piv en dije c’hoant da azezañ e seurt geot laouek ? Met torosennek eo ar blasennig, tu vo da ijinañ un tammig c’hoarioù.

Un asvan a freskter n’eus ken, dindan ar gwez. Mont en dour… Kouronkañ… A-greiz-holl, c’hwezh an traezh gleb…

Ha ni da glemm diastal : “Mar bijemp war an traezh…”

“Ni zo o vont d’ar genliorzh. Lakait ho saeoù-kouronkañ, m’hoc’h eus c’hoant ; evel se e vo fresk deoc’h. Bez’ ez eus ur poull-dour, e-kreiz.”

 

Sae-gouronkañ, ya, met ur gorfenn warni. “E kêr emaomp !”

Un trell, un touell, ur gaou, ar saeoù-kouronkañ. Fresk e vo dimp ?

Tamm disheol ebet el liorzhig. Gwezenn ebet, nemet unan bennak tristik e-kreiz un tamm letonenn ripik gronnet gant roued orjal : difennet bale warni. Ar poull-dour ? Un oglenn lu. Leun a vugale en-dro dezhi, helmoet ouzh an aspled e simant, o dorn o
soubañ…

Bezañ war an traezh, c’hoari er gwagennoù… Penaos c’hoari, amañ ? Gant an traezh, e c’haller ober pezh a garer, sevel kestell, toullañ riboulioù, c’hoari

d’an ispiserez, pe azezañ warnañ hep ober netra… Pelec’h mont, amañ ? Pelec’h c’hoari ? Pelec’h azezañ ? Ne analer ket. Gor an amzer, enoe an eurvezhioù poultrennek. Penaos bezañ disammet diouto ? Pep tra zo sec’h ha lous. Sec’hed hon eus.

Devezhioù foranet.

Pegeit c’hoazh e rankimp chom e Brest ?

Ouzhpenn, e Brest, e pakemp taolioù heol.

War hon traezhenn-ni ? Nann, tamm ebet. Biskoazh.

 

Tennet eus an dastumad Skleur en noz

Sant Maodez en arvont

Ur beure ne voe nemet un estlamm gant ar c’hannerezed : laeret e oa bet Sant Maodez !

Goullo e oa kustod ar feunteun, e penn ar poull-kannañ.

Alies e oa bet kavet goullo evit gwir : hogen peurvuiañ e veze delwenn goad ar sant gwarezour o vageal war vol an dour – en un doare amzere a-walc’h evit ur sant a ouenn vat. Adtapet e veze gant ar maouezed reveulziet, pezh a oa un abadenn, rak alies e chome pell eus ar ribloù, e-maez diraez ar golvizhier. Meur a wech o doa bet bugale ar skol plijadur o welout ur plac’h, troñset he dilhad betek hanter he morzhedoù, o vont kalonek en dour sklas da vountañ war ar sant evel war ur vag vihan, d’e gas d’ar re all chomet war ar ribl, a bake anezhañ evit e lakaat en-dro en e lec’h reizh. Farsadenn droch paotred yaouank vak d’ar sadorn da noz. Hag ar merc’hed da hejañ o fenn en ur ober ur c’hruz d’o divskoaz.

Ar wech-mañ, kaer e voe furchal, ne oa sant ebet o neuial er poull-kannañ, na skoachet er geot a greske tro war dro, na taolet er prad e-kichen.

Lavaret e voe… kant tra. Ha garv ar rebechoù.

Ouzh piv, avat ? Skrapet e oa bet ar sant, hep mar ebet, hag an hini en doa graet an taol a oa ul lakepod hep doujañs ebet ouzh den na netra, anat d’an holl. Hogen, piv ? Estlammiñ a rae an dud, hep krediñ lavarout pezh a soñje pep unan : perak ‘ta mont da laerezh ar c’hozh tra preñvedet-se, divalav ha kizellet fall ouzhpenn, gant ur penn re dev evit

ment ar c’horf ? Unan bennak a silas koulskoude e oa un delwenn a dalvoudegezh, eus an XVIIIvet kantved, hag e stad vat, evit he oad. Hogen un hendraouer e oa, un den na chome er gêriadenn c’hwec’h miz ar bloaz : nikun ne voe genaouek a-walc’h da grediñ pezh a gonte hennezh.

Brudoù a redas evel just : tud o touiñ o doa gwelet un delwenn tre heñvel, en ur feunteun ma ne oa sant ebet n’eus ket pell c’hoazh. Kant gwech e voe klevet an hevelep istor, ha den n’en kredas : diouer a sent n’eus ket er vro. Ha pa vije bet, da bep feunteun he hini ; klask broelañ ur sant laeret zo un embregadenn a hir anal, hag arvarus. Gwell d’ur

c’hustod chom goullo.

Boas e oa bet an dud ouzh Sant Maodez avat. Hiviziken, pa geje daou zen, e-lec’h goulenn an eil ouzh egile : “Penaos emañ ar bed ?” e c’houlennent : “Ha distro eo Sant Maodez ?”

Sant Maodez ne zistroas ket.

Bugale ar skol a gendalc’has da deurel selloù kurius en ur dremen, ar c’hannerezed en em gavas un tammig digenvez hep o sant. Er c’halonoù e chomas an eñvor anezhañ, gant un tammig kerse, ha den ne ouezas petra a oa c’hoarvezet.

 

*

E gwir, Sant Maodez ne oa ket en e vleud.

N’eo ket plijus bemdez ren e vuhez en ur c’hustod greunvaen digor d’ar glav ha d’ar pevar avel. Hag en ur feunteun c’hoazh, gant ar glebor a zo !

[..]

Rankout a rae mont kuit. Abaoe pell en doa Sant Maodez graet e soñj.


Me zo ur c’hrank

Va-unan e’m c’hened, bilienn flour aet diouzh eñvor ar bed, sioul er bezhin e gwasked un tamm roc’h o valirañ, ez arvestan ouzh red an dour ; n’eus nemet va daoulagad perlez jed a fich. Ne’m gwelit ket. Me zo ur c’hrank.

Parfet e’m c’hrogen roz spinet a roudoù gell, e c’hedan red an darvoudoù, habask evel ma tere ouzh nep krouadur mat. Ne fiñvan ket.

Va-unan e’m freder, an digenvez en-dro din, e vuzulian an amzer. Test on da dalm an tre hag al lanv, d’al loargann, ha kar da Grank ar stered. Difrom rak an tonnoù a strilh traezh ha bili, digas rak firbouch ar chevr o follañ er poulloù-dour da vare an dichal, plijet gant lusk ar chiroun war ar c’herreg pa sav ar mor, ez arvestan ouzh kerzh ar bed, andiraez d’e drubuilhoù. Levenez eo din skleur ar stered, stad zo ennon gant ar Werelaouen, ha kerse ‘m eus da c’hourruzell an Hanternoz. Gouzout a ran priz ha kened an traoù. Me zo ur c’hrank.


Kanenn an nozelennoù

Azezet war an traezh dindan ar wezenn, en o leze da redek etre e vizied, gorrek, diharz. Trouz an tonnoù o tichalañ a save, trouz munut ul lanv garskeudenn etre ribloù ar voest houarn. Ar paotrig a glaske reiñ lusk da vorad an nozelennoù a oa enni : o c’has a rae en un houlenn vras ouzh kostez lufr ar voest, hogen bepred e tifloupent, redenn disuj trec’h d’ar bizied gwan he bounte. Peuzdifiñv, e selaoue, aketus d’o saflik keneilel ha sioulaus, kollet e sell war ar mor dianav, dirazañ. Neuz trist a oa dezhañ marteze ? Melkoniet kentoc’h, hep gouzout perak.

Petra a soñje ar paotrig en ur c’hoari ? Ha soñjal a rae ? Ne ouie ket pelec’h edo. Gwelout mat a rae ar wezenn, an traezh, an tonnoù, an enezenn ; hogen kollet e oa, e-kreiz ar mor bras.

Ne ouie netra ken, nemet edo en ur c’harr-nij, hag e oa kouezhet ar c’harr-nij er mor. E-unan e oa en em gavet war an enezenn, gant e voestad nozelennoù.

Ar voest karrezek houarn lufr he doa talvezet da zastum gwispid ; da zisfiziout e oa diouzh ar c’hornioù lemm – an dra-se a oa chomet en e eñvor.

Ne ouie tra ouzhpenn. Ne ouie ket e anv.


Skleur en noz

Piv en deus klozet dit da zaoulagad ?

Gant piv eo bet serret da valvennoù ?

Piv en deus da rollet e bandennoù lien ar re vac’hagnet ?

Kuzhet da c’hloazioù bev gant un amplastr. Piv ?

Balzamegenn diechu, goulied dilezet gant tud mall warno.

Piv en deus dallet da zaoulagad ?

War vord an aod, da dreid en traezh, e savez c’hoazh da gorf moñs paket el lienennoù kousiet.

Morzet. Seizet. Hanterzebret gant haleg hag iliav.

 

Stanket gant brikez prenester an tour meur, ma harpas an itronezed. Stouvet gant mañsonerezh vil siminal ar sal ward, an nor ma tremenas ar varc’heion. Dall da viken. Berzet da vat ar sal ma voe kastizet al lezvamm.

An tour uhel karrezek, diwallour ar mor hag an douaroù, herberc’h ar c’hezeg a ouenn, a save o verkañ digor Mor Breizh (ha bevenn an Atlantel), hep lorc’h, asur, nerzhek, galloudus, doujet. War ar greunvaen rust, un nor enkerzh labouret hag un nebeud prenester teirflipennek. Ha kinkladur all ebet, estreget hollgened ar gweledva.

Klozet da vat ar sal vras ma teuas Eodez, he fenn dindan he brec’h a-raok e adlakaat dibistig war he divskoaz ; ha den ken ne welo al lec’h ma voe pardonet Gourgi. Berzet da vat ar grapenn a ‘m c’hasas bep bloaz betek traoñ an tour bras da selaou, e pardaez an hañv, danevell vurzhudus ar c’hoar divlam hag he breur re feuls.

 

Va c’hastell.

Frailhañ a ra da vogerioù ha frailhañ va c’halon.